Cyhoeddi'r camau nesaf i Genedl Marmot Cymru

Mae CBSMT yn un o bum ardal awdurdod lleol i gael cyllid i ddod yn arloeswr ar gyfer uchelgais ‘Cenedl Marmot’, a gyhoeddwyd mewn Uwchgynhadledd Tegwch Iechyd yng Nghaerdydd (dydd Mawrth 24 Chwefror).

Caiff pecyn cenedlaethol o gymorth ei ddarparu i gynghorau Sir Ddinbych, Merthyr Tudful a Chastell-nedd Port Talbot am ddwy flynedd o fis Ebrill ymlaen. Bydd y cyllid yn datblygu ac yn gweithredu systemau tegwch iechyd yn y tair ardal ac yn lledaenu arferion da yn ehangach ledled Cymru

Bydd Llywodraeth Cymru hefyd yn ariannu dau fabwysiadwr cynnar ychwanegol (Caerdydd a Rhondda Cynon Taf) i ryddhau capasiti o fewn yr awdurdodau lleol i rannu dysgu ac arferion arloesol. 

Ym mis Mehefin 2025, daeth Cymru'n 'Genedl Marmot' gyntaf y byd, gan fabwysiadu wyth egwyddor Syr Michael Marmot i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd.

Dywedodd Jeremy Miles, Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol:

Yng Nghymru, mae anghydraddoldebau iechyd dwfn wedi arwain at ganlyniadau gwaeth o ran ansawdd bywyd, cyflyrau iechyd hirdymor, a disgwyliad oes a hynny oherwydd lle mae rhywun yn cael ei eni a lle mae'n tyfu i fyny.

“Mae'r dull cenedlaethol hwn yn dangos ein bod wedi ymrwymo i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb a chau'r bwlch fel y gall pobl mewn cymunedau cyfagos dyfu i fyny gyda'r un cyfleoedd bywyd a'r un disgwyliad oes.”

Mae Cymru eisoes mewn sefyllfa dda ar gyfer y gwaith hwn drwy Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol, a ddathlodd ei phen-blwydd yn 10 oed yn ddiweddar.

Dywedodd Derek Walker, Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol Cymru:

“Mae'r lefel yr anghydraddoldeb sy'n bodoli yng Nghymru heddiw yn annerbyniol. Mae'n niweidio bywydau, yn rhoi pwysau anghynaliadwy ar ein gwasanaethau cyhoeddus, ac yn byrhau disgwyliad oes. Os na fyddwn yn gweithredu nawr, ni fydd y niwed a'r costau hyn ond yn cyflymu.

“Dyna pam y gwnes i alw, yn Adroddiad Cenedlaethau'r Dyfodol, ar i Gymru ddod yn genedl Marmot. Mae'r dull Marmot yn adlewyrchu uchelgais Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol drwy fynd i'r afael ag achosion sylfaenol iechyd gwael — sef tlodi, tai ansicr, mynediad anghyfartal i addysg, a mynediad cyfyngedig at natur. Mae hyn yn ymwneud ag atal, tegwch, a gwydnwch hirdymor.

“Rydyn ni'n gwybod eisoes bod lleoedd Marmot yn gweithio. Mewn lleoedd fel Torfaen a Blaenau Gwent, mae gwasanaethau cyhoeddus yn cael eu hailgynllunio ochr yn ochr â chymunedau a'r sector gwirfoddol, i sicrhau canlyniadau gwell a gwerth gwell. Felly, rwy'n croesawu'r cyhoeddiad heddiw gan Lywodraeth Cymru i gefnogi lleoedd Marmot newydd yn ogystal â mabwysiadwyr cynnar.

“Mae gwaith Marmot wedi ymwreiddio mewn lleoedd lleol - ond rhaid iddo beidio â bod yn gyfyngedig i nifer bach o ardaloedd yn unig. Nawr yw'r amser i sicrhau ei fod yn gweithio i bawb yng Nghymru. Bydd fy nhîm a minnau yn cydweithio'n agos â Llywodraeth Cymru i ymgorffori hyn fel ymrwymiad a fframwaith cenedlaethol.”

Dywedodd y Cynghorydd Brent Carter, Arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful:

“Mae hyn yn newyddion gwych i Ferthyr Tudful, ac rydym yn ddiolchgar i Lywodraeth Cymru am y cyfle i ddod yn rhan o Genedl Marmotiaid Cymru.

“Bydd yr arian hwn yn mynd tuag at roi’r dechrau gorau mewn bywyd i blant a phobl ifanc ym Merthyr Tudful a helpu i ddatblygu lleoedd iach a chynaliadwy yn ein cymunedau.”